Dalam mendepani isu keganasan dan jenayah, masyarakat kita sering terjebak dalam perangkap mentaliti yang berbahaya: victim blaming atau menyalahkan mangsa. Isu ini bukan sekadar polemik media sosial, malah ia adalah cerminan kepada krisis empati dan kegagalan struktur pemikiran yang perlu kita bedah secara serius.
Menyalahkan mangsa atas alasan cara berpakaian, lokasi mahupun gaya hidup hanyalah usaha untuk menutup punca sebenar masalah. Apabila kita beralih daripada mencari keadilan kepada mencari kesalahan mangsa, kita sebenarnya sedang memberikan “lampu hijau” kepada pelaku jenayah untuk terus bertindak di luar batasan.
Tragedi ngeri yang meragut nyawa seorang gadis dengan 61 kesan tikaman baru-baru ini bukan sekadar satu manifestasi keganasan melampau, malah ia menyingkap “barah” sosiopolitik yang lebih kronik dalam masyarakat kita iaitu budaya victim blaming.
Di sebalik angka tikaman yang meruntun jiwa itu, muncul pula “serangan kedua” di ruang digital apabila mangsa yang tidak lagi mampu membela diri terus-menerus dihakimi melalui lensa prasangka moral yang sempit.
Sebagai masyarakat yang menjunjung prinsip Asas Islam Rahmah, kita harus sedar bahawa memindahkan beban kesalahan daripada pelaku kepada mangsa bukan sahaja satu bentuk ketidakadilan yang zalim, malah ia adalah kegagalan kita dalam memuliakan maruah insan (karamah insaniyah) dan menegakkan keadilan hakiki.
Mengembalikan fokus kepada pelaku
Secara logik kemanusiaan dan perundangan, tanggungjawab utama dalam mana-mana insiden jenayah terletak sepenuhnya di bahu pelaku. Pilihan untuk menggunakan kekerasan, membawa senjata atau meragut nyawa adalah keputusan individu tersebut.
Tiada bentuk provokasi sama ada pakaian atau situasi yang boleh menghalalkan tindakan meragut nyawa atau mencederakan orang lain. Fokus masyarakat haruslah 100% tertumpu kepada pelaku yang gagal mengawal diri dan melanggar norma kemanusiaan serta undang-undang.
Kesan buruk naratif “salah mangsa”
Apabila naratif “salah mangsa” dibiarkan berleluasa, ia membina budaya toksik yang memberi implikasi buruk kepada masyarakat:
- Ketakutan Berpanjangan
Wanita khususnya akan sentiasa berasa tidak selamat untuk bergerak di ruang awam, mengehadkan kebebasan mereka untuk beraktiviti.
- Normalisasi Keganasan
Apabila masyarakat mula mencari alasan bagi pihak pelaku (seperti “dia hilang pertimbangan”), kita secara tidak langsung meremehkan keterukan jenayah tersebut.
- Ketidakadilan Sosial
Mangsa bukan sahaja menanggung trauma fizikal dan emosi, malah terpaksa memikul beban malu dan tuduhan yang tidak berasas daripada masyarakat.
Langkah strategik menuju perubahan
Mengubah struktur pemikiran masyarakat bukanlah satu usaha jangka pendek, namun perlu dimulakan dengan pendekatan yang lebih taktikal dan bersepadu:
- Transformasi Naratif dalam Penulisan
Media dan penulis perlu beralih daripada meletakkan beban kepada mangsa kepada menyorot tindakan pelaku. Fokus haruslah kepada “perbuatan jenayah” dan bukannya “situasi mangsa”.
- Pendidikan Berteraskan Empati
Kita perlu membudayakan pendekatan storytelling yang memanusiakan mangsa. Apabila masyarakat melihat mangsa sebagai seorang anak, kakak atau rakan yang mempunyai cita-cita, ia akan memupuk rasa simpati dan menolak keinginan untuk menghukum secara semberono.
- Intervensi Digital (Netizen Berintegriti)
Media sosial adalah medan perang naratif. Komuniti perlu proaktif dalam membetulkan fakta dan menyokong naratif yang adil supaya algoritma memihak kepada suara yang membina, bukan suara yang toksik.
- Peranan Institusi dan Tokoh Masyarakat
Suara daripada pihak berkuasa, ahli akademik dan pempengaruh sangat kritikal. Kita perlu menegaskan bahawa keselamatan adalah hak asasi setiap individu, bukannya “hadiah” yang hanya layak diterima jika seseorang itu berkelakuan sempurna mengikut piawaian masyarakat.
- Fokus kepada Kesihatan Mental
Masyarakat perlu didorong untuk membincangkan punca sebenar jenayah, seperti isu pengurusan kemarahan (anger management) dan kesihatan mental, berbanding sibuk membedah siasat peribadi mangsa.
Sinergi rahmah dan keadilan hakiki
Sebagai kesimpulan, perjuangan menolak budaya victim blaming bukan sekadar isu sosial, malah ia adalah tuntutan iman dalam kerangka Asas Islam Rahmah. Islam mengajar kita bahawa maruah setiap insan itu suci (karamah insaniyah).
Apabila kita meletakkan beban kesalahan kepada mangsa, kita sebenarnya sedang menjauhkan diri daripada roh rahmat yang menjadi tunjang utama risalah kenabian.
Di sinilah letaknya peranan kita bersama Pertubuhan IKRAM Malaysia sebagai sebuah wadah yang membawa misi Islah (pembaikan) masyarakat. Kita bertanggungjawab membina sebuah Malaysia yang bukan sahaja maju secara fizikal, tetapi teguh dengan nilai ihsan, adil dan saksama.
Menolak victim blaming bermaksud kita memilih untuk membela yang dizalimi, membetulkan yang tersasar dan memastikan setiap individu tanpa mengira latar belakang berasa aman dan terlindung di bawah naungan masyarakat yang rahmah.
Jalan untuk mengubah “default setting” minda ini mungkin panjang, namun sebagai penggerak dakwah dan ejen perubahan, kita tidak boleh berdiam diri. Biarlah kita bergerak perlahan, asalkan kita tetap konsisten menuju ke arah masyarakat yang lebih selamat, beradab dan diredai-Nya.
“Keadilan bukan sekadar menghukum pelaku, tetapi membela maruah mangsa tanpa syarat. Dalam Islam Rahmani, maruah insan adalah amanah yang wajib kita pelihara, bukan untuk dihakimi.”
Dr. Rosfazila Abd Rahman
Pensyarah kanan/ Penyelidik/ Ketua Pasca Siswazah
Jabatan Pengajian Sosial & Kemanusiaan
Fakulti Sains Sosial (FSS)
Universiti Islam Selangor (UIS)
