Belanjawan 2027 meletakkan disiplin fiskal sebagai tunjang kepada naratif pemulihan keyakinan terhadap tadbir urus negara.
Kerajaan menyatakan bahawa Akta Kewangan Awam dan Tanggungjawab Fiskal serta Akta Perolehan Kerajaan telah digubal bagi memastikan kuasa Menteri Kewangan tertakluk kepada mekanisme pemantauan dan akauntabiliti, manakala skop Akta Audit diperluas bagi memperkukuh pengawasan terhadap pengurusan wang awam.
Kesan daripada pembaharuan ini dikatakan mula tercermin melalui peningkatan keyakinan pelabur, pertumbuhan ekonomi yang melangkaui sasaran serta prestasi ringgit yang lebih kukuh berbanding kebanyakan mata wang serantau.
Perkembangan ini wajar dialu-alukan. Namun, undang-undang yang baik tidak semestinya menjamin tadbir urus dan perolehan yang baik. Persoalan yang lebih penting kini ialah sejauh mana reformasi ini dapat diterjemahkan kepada pelaksanaan yang berkesan apabila akta-akta berkenaan berkuat kuasa mulai 2027.
Mengapa perolehan menjadi medan utama integriti?
Perolehan awam merupakan antara saluran utama perbelanjaan wang rakyat kepada sektor swasta melalui pelaksanaan projek pembangunan, pembekalan barangan dan penyediaan perkhidmatan. Justeru, sektor ini amat terdedah kepada risiko ketirisan, rasuah, kronisme dan salah guna kuasa sekiranya mekanisme kawalan dan pemantauan tidak dilaksanakan dengan berkesan.
Laporan Ketua Audit Negara dari semasa ke semasa telah mendedahkan pelbagai kelemahan dalam pengurusan kewangan dan pelaksanaan projek awam, termasuk isu ketidakpatuhan prosedur perolehan, harga yang tidak munasabah, kelewatan pelaksanaan serta projek yang gagal mencapai objektif asal.
Kelemahan ini bukan sahaja menyebabkan pembaziran wang rakyat, malah menjejaskan keyakinan masyarakat terhadap keupayaan institusi awam mengurus sumber negara secara berintegriti.
Sebelum penggubalan Akta Perolehan Kerajaan, sistem perolehan negara banyak berasaskan Arahan Perbendaharaan, pekeliling dan peraturan pentadbiran. Walaupun instrumen ini menyediakan tatacara dan kawalan tertentu, sifatnya sebagai peraturan pentadbiran mempunyai keterbatasan dari segi kekuatan perundangan dan mekanisme penguatkuasaan.
Penggubalan Akta Perolehan Kerajaan merupakan langkah penting ke arah memperkukuh kerangka perundangan, memperjelas tanggungjawab pihak yang membuat keputusan dan menyediakan mekanisme semak dan imbang yang lebih berstruktur.
Namun, kekuatan sesebuah akta tidak hanya terletak pada peruntukan undang-undangnya, tetapi pada ketegasan penguatkuasaan, kebebasan pemantauan dan kesediaan institusi untuk bertindak terhadap sebarang pelanggaran.
Reformasi perolehan tidak seharusnya berakhir dengan penggubalan undang-undang. Ia mesti diterjemahkan kepada perubahan budaya, daripada sekadar mematuhi prosedur kepada mempertanggungjawabkan setiap keputusan yang melibatkan wang rakyat.
Mengikat kuasa Menteri Kewangan: Memperkukuh fungsi semak dan imbang
Antara aspek penting reformasi perolehan kerajaan ialah usaha memastikan kuasa Menteri Kewangan tertakluk kepada mekanisme pemantauan dan akauntabiliti yang lebih jelas.
Dalam sistem terdahulu, kuasa budi bicara yang luas dalam urusan perolehan, khususnya bagi keputusan bernilai tinggi dan pengecualian daripada proses persaingan terbuka, sering menimbulkan persoalan tentang ketelusan serta keberkesanan mekanisme semak dan imbang.
Prinsip asas tadbir urus yang baik ialah setiap kuasa mesti disertai tanggungjawab dan setiap keputusan mesti boleh dipersoalkan serta disemak. Pemantauan yang bermakna sekurang-kurangnya memerlukan tiga perkara utama:
Pertama, kriteria dan justifikasi setiap keputusan perolehan mestilah jelas, konsisten dan boleh dinilai secara objektif. Keputusan tidak seharusnya bergantung semata-mata pada pertimbangan individu tanpa alasan yang dapat dipertanggungjawabkan.
Kedua, pengecualian daripada proses tender terbuka perlu dihadkan kepada keadaan yang benar-benar wajar, disertai justifikasi bertulis serta tertakluk kepada penelitian yang sewajarnya. Fleksibiliti pentadbiran tidak boleh dijadikan ruang untuk mengelakkan persaingan yang adil.
Ketiga, mekanisme semakan yang bebas dan berkesan perlu diperkukuh. Parlimen, Jabatan Audit Negara serta badan pemantau yang berkaitan mesti mempunyai akses kepada maklumat yang diperlukan bagi melaksanakan fungsi semak dan imbang. Saluran aduan dan rayuan perolehan juga perlu berupaya menilai keputusan secara adil dan bebas daripada campur tangan yang tidak wajar.
Tanpa ketiga-tiga elemen ini, pemantauan berisiko menjadi sekadar peruntukan dalam undang-undang tanpa memberi perubahan bermakna terhadap amalan perolehan.
Ketelusan kontrak: Membuka ruang pengawasan awam
Salah satu komitmen penting yang diumumkan dalam Belanjawan 2027 ialah usaha meningkatkan ketelusan perolehan kerajaan melalui pendedahan maklumat projek, termasuk identiti kontraktor dan nilai kontrak.
Langkah ini berpotensi membawa perubahan besar terhadap budaya pengurusan perolehan awam. Apabila maklumat kontrak boleh diakses oleh masyarakat, ruang pemantauan tidak lagi terbatas kepada institusi kerajaan semata-mata, sebaliknya turut melibatkan masyarakat sivil, media, penyelidik, pihak industri dan rakyat secara keseluruhannya.
Ketelusan membolehkan masyarakat menilai sama ada sesuatu kontrak diberikan secara adil, kos projek berpatutan dan pelaksanaannya mencapai hasil yang dijanjikan. Pada masa yang sama, pendedahan maklumat dapat mengurangkan ruang keputusan dibuat secara tertutup tanpa penelitian sewajarnya.
Namun, pendedahan nama kontraktor dan nilai kontrak sahaja belum mencukupi. Ketelusan yang bermakna perlu merangkumi asas pemilihan kontraktor, kaedah perolehan, perubahan nilai kontrak, kemajuan pelaksanaan serta prestasi projek. Maklumat ini juga perlu mudah diakses, dikemas kini dan disediakan dalam format yang membolehkan analisis serta perbandingan dibuat.
Ketelusan bukan sekadar membuka maklumat kepada umum, tetapi memastikan maklumat tersebut boleh digunakan untuk menuntut penjelasan dan akauntabiliti.
Inilah ujian sebenar kepada reformasi perolehan kerajaan. Kejayaannya bukan diukur melalui jumlah peraturan yang diwujudkan, tetapi sejauh mana setiap ringgit wang rakyat dibelanjakan secara telus, berhemat dan memberikan manfaat yang sewajarnya kepada masyarakat.
Bagaimana mengukur keberkesanan reformasi perolehan?
Kejayaan reformasi perolehan kerajaan tidak seharusnya diukur berdasarkan penggubalan akta atau jumlah peraturan baharu semata-mata.
Sebaliknya, ukuran sebenar ialah sejauh mana reformasi tersebut mampu mengurangkan ketirisan, memperkukuh akauntabiliti dan memastikan setiap ringgit wang rakyat memberikan manfaat yang sewajarnya. Terdapat tiga dimensi utama yang perlu diberikan perhatian.
Pertama, ketelusan dalam penganugerahan dan pelaksanaan kontrak. Keberkesanan reformasi boleh diukur melalui peratusan kontrak yang dianugerahkan secara tender terbuka, tahap pendedahan maklumat perolehan kepada umum serta kejelasan justifikasi pemilihan kontraktor.
Namun, ketelusan yang berkesan bukan sekadar menyiarkan senarai nama dan angka. Maklumat perlu disediakan dalam format data terbuka yang mudah dicari, diakses dan dianalisis, bukannya sekadar dokumen imbasan.
Pendedahan juga perlu meliputi keseluruhan kitaran perolehan, daripada perancangan, penilaian dan penganugerahan kontrak hingga perubahan kontrak, pelaksanaan projek dan pembayaran.
Selain itu, maklumat mengenai pemilik sebenar atau pemilik benefisial syarikat perlu didedahkan mengikut kerangka perundangan yang berkaitan bagi membantu mengenal pasti potensi konflik kepentingan.
Maklumat juga mesti dikemas kini secara berkala dan tepat pada masanya agar ketelusan dapat berfungsi sebagai mekanisme pencegahan, bukan sekadar pelaporan selepas sesuatu ketidakpatuhan berlaku.
Kedua, keberkesanan pemantauan dan penguatkuasaan. Undang-undang hanya bermakna apabila ketidakpatuhan dapat dikesan dan tindakan pembetulan diambil secara konsisten.
Antara petunjuk penting ialah bilangan dan tahap keseriusan ketidakpatuhan, kadar penyelesaian teguran audit, tempoh tindakan terhadap aduan serta keberkesanan mekanisme semakan dan rayuan.
Pemantauan juga perlu meneliti ketepatan masa pendedahan maklumat, perubahan nilai kontrak yang tidak munasabah serta kemungkinan konflik kepentingan dalam keputusan perolehan. Penilaian perlu menentukan sama ada kelemahan yang sama terus berulang atau berjaya dikurangkan dari semasa ke semasa.
Ketiga, keberhasilan dan nilai faedah kepada rakyat. Perolehan yang berintegriti bukan sekadar mematuhi prosedur, tetapi mesti menghasilkan projek dan perkhidmatan berkualiti pada kos yang munasabah.
Keberkesanannya boleh dinilai melalui kadar projek yang disiapkan mengikut jadual dan bajet, pencapaian spesifikasi, kualiti perkhidmatan serta manfaat sebenar yang diterima masyarakat.
Perubahan nilai kontrak, kelewatan pembayaran dan kos penyelenggaraan juga perlu diberikan perhatian kerana perolehan yang kelihatan menjimatkan pada peringkat awal belum tentu memberikan nilai terbaik dalam jangka panjang.
Ketiga-tiga dimensi ini perlu diterjemahkan kepada petunjuk prestasi yang jelas, boleh diukur dan dilaporkan secara berkala kepada Parlimen serta masyarakat. Penilaian juga perlu membandingkan prestasi sebelum dan selepas pelaksanaan reformasi bagi menentukan sama ada pembaharuan perundangan benar-benar menghasilkan perubahan dalam amalan perolehan.
Akhirnya, kejayaan Belanjawan 2027 bukan sekadar terletak pada jumlah peruntukan atau pertumbuhan ekonomi yang dicapai, tetapi juga pada keupayaan negara mengurus wang rakyat dengan amanah.
Integriti perolehan hanya menjadi kenyataan apabila ketelusan menghasilkan akauntabiliti, penguatkuasaan mencegah penyelewengan dan setiap perbelanjaan awam memberikan manfaat yang nyata kepada rakyat.
Kesimpulan
Belanjawan 2027 memperlihatkan komitmen ke arah memperkukuh tadbir urus negara melalui pemantapan kerangka perundangan, peningkatan ketelusan dan pengukuhan penguatkuasaan.
Namun, kredibiliti reformasi tidak diukur melalui ucapan, dasar atau penggubalan akta semata-mata, sebaliknya melalui pelaksanaan dan keputusan perolehan yang telus, adil serta dapat dipertanggungjawabkan kepada rakyat.
Jika dilaksanakan secara konsisten, berkesan dan tanpa pilih kasih, Akta Perolehan Kerajaan berpotensi menjadi mercu tanda penting reformasi institusi dan warisan integriti negara. Sebaliknya, tanpa komitmen terhadap pemantauan, penguatkuasaan dan akauntabiliti, reformasi ini berisiko menjadi satu lagi pembaharuan yang hanya indah di atas kertas.
Akhirnya, integriti bukan sekadar soal memiliki undang-undang yang baik, tetapi keberanian memastikan setiap kuasa dipertanggungjawabkan dan setiap ringgit wang rakyat diurus dengan amanah.
Prof. Dr. Hanim Salleh
Ketua Kluster Kepimpinan
JKP Agenda Nasional
Pertubuhan IKRAM Malaysia &
Profesor, Universiti Tenaga Nasional
Rujukan
