Rang Undang-Undang (RUU) Ombudsman Malaysia yang sedang digerakkan oleh Menteri di Jabatan Perdana Menteri (Undang-Undang dan Reformasi Institusi), Dato’ Sri Azalina Othman Said, merupakan antara reformasi institusi Kerajaan Perpaduan Madani paling penting dalam usaha memperkukuh sistem pentadbiran negara.
Bersama agenda reformasi lain seperti Akta Kebebasan Maklumat (FOI), pengasingan kuasa Peguam Negara dan Pendakwa Raya serta had tempoh jawatan Perdana Menteri, RUU Ombudsman menjadi simbol kesungguhan kerajaan dalam membina pentadbiran yang lebih telus, berakauntabiliti dan berorientasikan keadilan rakyat.
Ombudsman bukan sekadar institusi aduan biasa, tetapi merupakan mekanisme semak dan imbang yang bebas terhadap salah urus pentadbiran, penyalahgunaan kuasa, kelewatan tindakan, diskriminasi birokrasi dan ketidakadilan dalam sektor awam.
Kepentingan Ombudsman
Secara asasnya, Ombudsman ialah sebuah badan bebas yang menerima aduan rakyat terhadap pentadbiran kerajaan, menjalankan siasatan secara berkecuali dan mengemukakan syor pembetulan kepada agensi berkaitan.
Berbeza dengan Biro Pengaduan Awam (BPA) yang berada dalam struktur kerajaan, Ombudsman dicadangkan sebagai institusi bebas yang tidak tertakluk kepada pengaruh eksekutif secara langsung.
Hal ini penting kerana apabila mekanisme aduan berada dalam sistem yang sama dengan pihak yang diadu, rakyat sering mempersoalkan tahap ketelusan dan keadilan siasatan.
Oleh sebab itu, penubuhan Ombudsman dilihat mampu meningkatkan keyakinan awam terhadap proses penyelesaian aduan serta mengembalikan kepercayaan terhadap integriti pentadbiran negara.
Antara terma utama yang dicadangkan dalam RUU ini ialah penubuhan Ombudsman Malaysia sebagai badan bebas berkanun yang dipisahkan daripada Jabatan Perdana Menteri.
Selain itu, Biro Pengaduan Awam (BPA) dan Sistem Pengurusan Aduan Awam (SIAP) dicadangkan untuk digabungkan di bawah satu institusi yang lebih berwibawa dan berautoriti.
Ombudsman juga dicadangkan mempunyai kuasa menyiasat kes-kes salah tadbir termasuk penyalahgunaan kuasa, kelewatan melampau dalam urusan pentadbiran, keputusan yang tidak adil, diskriminasi birokrasi, kegagalan tindakan oleh jabatan awam serta salah guna prosedur.
Syor hasil siasatan pula perlu dibentangkan kepada Parlimen bagi memastikan wujudnya semak dan imbang institusi yang lebih berkesan. Dalam masa yang sama, perlindungan terhadap pengadu dan pemberi maklumat juga menjadi elemen penting supaya mereka tidak dikenakan tindakan balas oleh pihak pentadbiran.
Pelantikan Ketua Ombudsman pula perlu dilakukan secara telus dan bebas daripada pengaruh politik agar institusi ini benar-benar berfungsi sebagai badan bebas, bukan sekadar pertukaran nama kepada sistem lama.
Mengapa lewat ditubuhkan?
Persoalan besar yang timbul ialah mengapa Malaysia begitu lewat menubuhkan institusi Ombudsman sedangkan banyak negara telah lama mengamalkannya?
Negara-negara Scandinavia telah memperkenalkan sistem Ombudsman sejak abad ke-19. United Kingdom pula menubuhkan Parliamentary Ombudsman pada tahun 1967, manakala pelbagai negara Eropah menjadikan Ombudsman sebagai komponen asas dalam demokrasi moden.
Malaysia sebaliknya masih bergantung kepada BPA yang dilihat sebagai mekanisme dalaman kerajaan dan bukannya institusi semakan bebas.
Kelewatan ini berpunca daripada beberapa faktor utama, antaranya budaya pentadbiran tertutup yang lebih cenderung melindungi institusi berbanding membuka ruang akauntabiliti.
Selain itu, terdapat juga penentangan daripada beberapa agensi yang beranggapan mereka sudah mempunyai sistem pemantauan dalaman sendiri. Sebahagian pihak pula bimbang kuasa pentadbiran mereka akan lebih mudah dipersoalkan jika wujud badan penyiasat bebas.
Faktor paling besar ialah kekurangan “political will” kerana cadangan Ombudsman telah dibincangkan sejak bertahun-tahun, namun sering tertangguh akibat perubahan landskap politik negara.
Jika dibandingkan dengan negara seperti United Kingdom, Ombudsman di sana berfungsi secara bebas melalui Parliamentary and Health Service Ombudsman (PHSO) yang menerima aduan terhadap jabatan kerajaan pusat dan sistem kesihatan awam NHS.
Institusi ini bertanggungjawab kepada Parlimen dan bukan kepada kerajaan, menjadikannya lebih dipercayai oleh rakyat.
Di Sweden, negara yang dianggap pelopor Ombudsman moden sejak tahun 1809, Parliamentary Ombudsman berperanan mengawal salah guna kuasa pentadbiran, melindungi hak rakyat dan memastikan penjawat awam mematuhi undang-undang. Di Sepanyol pula, Defensor del Pueblo mempunyai kuasa luas termasuk menyemak isu hak asasi manusia dan keadilan pentadbiran.
Malaysia masih berada dalam fasa peralihan daripada sistem aduan dalaman kepada institusi pengawasan bebas. Jika RUU ini berjaya diluluskan, ia akan menjadi antara reformasi pentadbiran paling besar dalam sejarah moden negara.
Ombudsman & perspektif Islam
Dari sudut Islam, konsep Ombudsman sangat dekat dengan prinsip hisbah. Hisbah ialah institusi pengawasan awam yang bertujuan menegakkan keadilan, mencegah kezaliman dan memastikan amanah pentadbiran dipelihara.
Pegawai yang menjalankan fungsi ini dikenali sebagai muhtasib iaitu individu yang memantau urusan masyarakat dan pemerintah agar tidak berlaku penindasan, penyelewengan atau kezaliman.
Imam al-Mawardi dalam karya al-Ahkam al-Sultaniyyah menjelaskan bahawa hisbah bertujuan “menyuruh kepada kebaikan apabila ia ditinggalkan dan mencegah kemungkaran apabila ia dilakukan.”
Dalam konteks moden, Ombudsman boleh dianggap sebagai manifestasi kontemporari kepada sistem hisbah dalam pentadbiran negara. Bezanya istilah berubah mengikut zaman, tetapi rohnya tetap sama, iaitu memastikan kuasa tidak disalahgunakan dan rakyat mendapat keadilan yang sewajarnya.
Dalam sejarah Empayar Uthmaniyah, prinsip hisbah turut diamalkan melalui institusi pentadbiran yang mengawasi urusan pasar, kebajikan rakyat dan keadilan sosial.
Walaupun istilah muhtasib lebih masyhur pada era Abbasiyah dan Mamluk, kerajaan Uthmaniyah meneruskan fungsi yang hampir sama melalui pegawai pengawasan bandar dan pentadbiran kehakiman yang memastikan tidak berlaku penipuan dalam perdagangan, penindasan terhadap rakyat serta penyalahgunaan kuasa oleh pegawai tempatan.
Selain itu, institusi seperti Diwan Mazalim yang berkembang dalam tradisi pemerintahan Islam memberi ruang kepada rakyat membawa aduan terhadap pegawai pemerintah, termasuk gabenor dan pembesar negara.
Dalam konteks tertentu, sultan sendiri bertindak sebagai pihak tertinggi yang menerima rayuan keadilan. Hal ini menunjukkan bahawa konsep semakan terhadap kuasa pemerintah bukanlah sesuatu yang asing dalam tradisi Islam, bahkan telah lama menjadi asas kepada pemerintahan yang adil.
Sokong demi kepentingan negara
Kesimpulannya, RUU Ombudsman Malaysia bukan sekadar penggubalan sebuah akta baharu, tetapi merupakan perubahan falsafah pentadbiran negara daripada budaya menjaga institusi kepada budaya institusi menjaga rakyat.
Jika digubal dengan benar-benar bebas, telus dan berwibawa, Ombudsman mampu menjadi benteng penting menentang salah guna kuasa, birokrasi zalim dan ketidakadilan pentadbiran.
Dalam bahasa moden ia disebut Ombudsman, dalam bahasa Islam ia adalah roh hisbah, dan dalam bahasa rakyat ia bermaksud tempat mengadu yang benar-benar mendengar serta membela.
Justeru itu, semua Ahli Parlimen sama ada daripada blok kerajaan mahupun pembangkang wajar memberikan sokongan penuh terhadap RUU Ombudsman ini demi masa depan negara.
Isu keadilan pentadbiran bukan soal parti politik, tetapi soal kepentingan rakyat dan maruah institusi negara. Reformasi seperti ini tidak seharusnya dilihat melalui lensa partisan sempit, sebaliknya sebagai amanah besar untuk memastikan generasi akan datang mewarisi sebuah sistem pentadbiran yang bersih, telus dan berintegriti.
Sokongan bipartisan terhadap RUU ini akan menjadi bukti bahawa Parlimen Malaysia benar-benar mendahulukan kepentingan negara melebihi kepentingan politik jangka pendek.
SM Ismail
