Islam ialah agama yang amat menitikberatkan penjagaan alam sekitar. Allah SWT menciptakan alam ini dengan penuh keseimbangan dan manusia diperintahkan supaya tidak melakukan kerosakan.
Firman Allah SWT dalam Surah al-A’raf ayat 56 bermaksud:
“Dan janganlah kamu membuat kerosakan di muka bumi setelah Allah memperbaikinya.”
Selain itu, Allah SWT juga berfirman dalam Surah al-Baqarah ayat 205 yang bermaksud:
“Dan apabila dia berpaling (daripada kamu), dia berusaha melakukan kerosakan di bumi serta membinasakan tanaman dan haiwan ternakan. Allah tidak menyukai kerosakan.”
Ayat-ayat ini menunjukkan bahawa menjaga alam sekitar merupakan sebahagian daripada tanggungjawab manusia sebagai khalifah di muka bumi.
Bahkan, menanam pokok juga dianggap sebagai satu amalan kebajikan selagi pokok tersebut memberi manfaat kepada manusia dan haiwan. Rasulullah SAW bersabda (maksudnya):
“Tidaklah seorang Muslim yang menanam tanaman atau menabur benih lalu (hasilnya) dimakan oleh manusia, burung atau binatang ternak melainkan hal tersebut menjadi sedekah baginya.” (HR Tirmizi No: 1303, Sahih)
Kelestarian alam sekitar bermaksud usaha memelihara, melindungi dan mengurus sumber alam secara bijaksana supaya keseimbangan alam dapat dikekalkan untuk dinikmati oleh generasi kini dan generasi akan datang.
Alam sekitar merupakan anugerah Allah SWT yang amat bernilai kepada seluruh manusia. Tanpa alam yang bersih dan sihat, kehidupan manusia akan terjejas. Justeru, setiap individu mempunyai tanggungjawab untuk menjaga alam sekitar daripada sebarang bentuk pencemaran dan kemusnahan.
Dalam Islam, manusia diamanahkan sebagai khalifah di muka bumi. Amanah ini bukan sekadar memakmurkan bumi, malah memastikan segala sumber alam digunakan secara berhemah dan tidak disalahgunakan.
Wanita, sebagai pendidik pertama dalam keluarga, pengurus rumah tangga dan anggota masyarakat, mempunyai peranan yang sangat besar dalam menjayakan usaha kelestarian alam sekitar. Dengan ilmu, kesedaran dan tindakan yang berterusan, wanita mampu menjadi pemangkin kepada pembentukan masyarakat yang lebih prihatin terhadap alam sekitar.
Sebagai gambaran, wanita membentuk hampir separuh daripada penduduk Malaysia. Pada tahun 2024, wanita dianggarkan berjumlah 16.2 juta orang atau 47.5% daripada keseluruhan penduduk Malaysia. Angka ini menunjukkan besarnya potensi wanita untuk menjadi ejen perubahan dalam membentuk budaya hidup yang lebih lestari dalam keluarga dan masyarakat.
Wanita sebagai pendidik alam sekitar
Ibu merupakan guru pertama bagi anak-anak. Segala nilai dan amalan yang diterapkan sejak kecil akan membentuk sahsiah mereka apabila dewasa. Oleh itu, ibu perlu mendidik anak-anak supaya mencintai alam sekitar dengan mengamalkan kebersihan, tidak membuang sampah merata-rata, menjimatkan penggunaan air dan elektrik serta menghargai setiap nikmat yang dikurniakan Allah SWT.
Sebagai contoh, ibu boleh mengajar anak-anak mengasingkan sampah mengikut kategori seperti plastik, kaca, kertas dan sisa makanan untuk dikitar semula. Ibu juga boleh menggalakkan anak-anak membawa bekas makanan dan botol air sendiri ke sekolah bagi mengurangkan penggunaan plastik sekali guna.
Amalan ini penting kerana kadar kitar semula kebangsaan Malaysia telah mencapai 37.9% pada tahun 2024, dan kerajaan menyasarkan kadar kitar semula sebanyak 40%. Walaupun menunjukkan perkembangan yang positif, masih terdapat ruang untuk masyarakat meningkatkan amalan mengurangkan, menggunakan semula dan mengitar semula bahan buangan.
Pendidikan yang berterusan akan melahirkan generasi yang lebih bertanggungjawab dan menghargai alam sekitar.
Selain itu, ibu boleh membawa anak-anak menyertai aktiviti penanaman pokok, gotong-royong membersihkan kawasan perumahan dan lawatan ke taman rekreasi bagi menanam rasa cinta terhadap alam. Apabila nilai-nilai ini dipupuk sejak kecil, mereka akan membesar sebagai individu yang mempunyai kesedaran tinggi terhadap kepentingan menjaga alam sekitar.
Mengamalkan gaya hidup mesra alam
Selain mendidik anak-anak, wanita juga boleh menyumbang kepada kelestarian alam melalui amalan gaya hidup hijau. Pengurusan rumah tangga yang baik dapat membantu mengurangkan pembaziran dan pencemaran alam sekitar. Wanita boleh mengamalkan konsep 3R, iaitu Reduce (Kurangkan), Reuse (Guna Semula) dan Recycle (Kitar Semula) dalam kehidupan seharian.
Contohnya, wanita boleh mengurangkan penggunaan plastik dengan membawa beg kain ketika membeli-belah, menggunakan bekas makanan yang boleh digunakan semula dan mengelakkan pembelian barangan yang mempunyai pembungkusan berlebihan.
Dari segi pengurusan makanan pula, wanita boleh merancang pembelian mengikut keperluan supaya tidak berlaku pembaziran. Lebihan makanan juga boleh dimanfaatkan semula atau dijadikan kompos untuk tanaman. Penanaman tanaman herba untuk kegunaan harian turut membantu mengurangkan belanja dapur.
Isu pembaziran makanan juga perlu diberi perhatian. Sebagai contoh, SWCorp melaporkan bahawa sepanjang Ramadan 2023, daripada purata 8,159 tan sisa pepejal yang dilupuskan setiap hari di 28 tapak pelupusan di bawah seliaannya, kira-kira 2,892 tan sehari merupakan sisa makanan.
Angka ini menunjukkan bahawa pengurusan makanan di rumah sebenarnya mempunyai kaitan yang besar dengan kelestarian alam. Merancang pembelian, menyediakan makanan mengikut keperluan dan memanfaatkan lebihan makanan merupakan antara langkah mudah yang boleh dilakukan oleh setiap keluarga.
Wanita juga boleh menjimatkan penggunaan elektrik dengan mendidik ahli keluarga mematikan suis lampu dan peralatan elektrik yang tidak digunakan serta menggunakan peralatan yang menjimatkan tenaga.
Penjimatan air juga boleh diamalkan dengan menggunakan air secara berhemah ketika memasak, mencuci dan menyiram pokok. Walaupun kelihatan seperti perkara kecil, amalan ini memberi impak besar kepada kelestarian alam sekitar.
Wanita sebagai agen perubahan dalam komuniti
Peranan wanita tidak terhad kepada keluarga sahaja. Wanita juga mampu menjadi ejen perubahan dalam masyarakat melalui penglibatan aktif dalam pelbagai program berkaitan alam sekitar.
Mereka boleh menyertai aktiviti gotong-royong membersihkan kawasan kejiranan, kempen penanaman pokok, program kitar semula, bengkel upcycle dan ceramah kesedaran alam sekitar.
Di samping itu, wanita boleh menjadi sukarelawan dalam organisasi bukan kerajaan (NGO), sekolah atau surau yang menganjurkan program pemeliharaan alam sekitar. Melalui program-program ini, masyarakat akan lebih memahami kepentingan menjaga kebersihan dan mengurangkan pencemaran.
Peranan ini semakin penting kerana masalah sisa pepejal bukanlah isu yang kecil. Di Johor sahaja, anggaran penjanaan sisa pepejal mencapai hampir 1.79 juta tan pada tahun 2024. Angka ini menggambarkan besarnya cabaran pengurusan sisa dan keperluan untuk masyarakat mengubah corak penggunaan serta pengurusan sisa bermula dari rumah.
Kini semakin ramai wanita yang berjaya menghasilkan produk kreatif daripada bahan terbuang seperti pasu bunga daripada tayar lama, bekas-bekas dan beg daripada kain dan plastik terpakai, sabun daripada minyak masak terpakai dan pelbagai kraftangan daripada botol plastik.
Aktiviti seperti ini bukan sahaja membantu mengurangkan sisa buangan, malah dapat menjana pendapatan sampingan kepada keluarga.
Peranan wanita dalam memupuk ekonomi hijau
Selain menjaga alam sekitar, wanita juga mampu menyumbang kepada pembangunan ekonomi hijau. Ramai usahawan wanita kini menghasilkan produk yang mesra alam seperti beg kain, bekas makanan boleh guna semula, baja kompos organik, sabun daripada minyak masak terpakai dan produk kitar semula yang mempunyai nilai komersial.
Usaha ini bukan sahaja membantu mengurangkan pencemaran tetapi turut membuka peluang pekerjaan dan meningkatkan pendapatan keluarga. Pada masa yang sama, masyarakat semakin sedar bahawa menjaga alam sekitar juga boleh menjadi sumber ekonomi yang bermanfaat jika diuruskan dengan baik.
Konsep ekonomi kitaran (circular economy) juga semakin mendapat perhatian di Malaysia. Ia melihat bahan buangan bukan semata-mata sebagai sesuatu yang perlu dibuang, tetapi sebagai sumber yang masih boleh digunakan semula, diproses dan diberi nilai baharu.
Hal ini membuka ruang kepada wanita untuk bukan sahaja menjadi pengguna yang lebih bertanggungjawab, tetapi juga sebagai pengusaha dan pencipta produk yang menyumbang kepada ekonomi hijau.
Sebagai Muslimah, wanita perlu menghayati ajaran Islam dengan mengelakkan pembaziran, menjaga kebersihan rumah dan persekitaran, menggunakan sumber alam secara berhemah serta mengajak ahli keluarga melakukan perkara yang sama.
Semua amalan ini akan menjadi ibadah apabila dilakukan kerana Allah SWT.
Cabaran dan langkah mengatasinya
Walaupun kesedaran terhadap penjagaan alam semakin meningkat, masih terdapat pelbagai cabaran seperti sikap sambil lewa, budaya penggunaan plastik sekali guna, pembaziran makanan dan kurangnya kesedaran masyarakat tentang kepentingan kitar semula.
Bagi mengatasi masalah ini, wanita perlu sentiasa meningkatkan ilmu melalui pembacaan, seminar dan program kesedaran alam sekitar. Pendidikan secara berterusan dalam keluarga juga amat penting supaya amalan mesra alam menjadi budaya hidup.
Selain itu, pihak kerajaan, sekolah, pertubuhan masyarakat dan institusi agama perlu berganding bahu menyediakan lebih banyak program yang melibatkan wanita dalam usaha memelihara alam sekitar.
Perubahan tidak semestinya bermula daripada sesuatu yang besar. Ia boleh bermula daripada diri sendiri, daripada rumah dan daripada keluarga. Satu beg guna semula, satu hidangan makanan yang tidak dibazirkan, satu pokok yang ditanam atau satu amalan menjimatkan air dan elektrik mungkin kelihatan kecil, tetapi apabila dilakukan secara bersama dan berterusan, kesannya boleh menjadi besar.
Penutup: Tanggungjawab besar wanita
Kesimpulannya, wanita mempunyai tanggungjawab yang amat besar dalam memastikan kelestarian alam sekitar. Melalui pendidikan dalam keluarga, pengamalan gaya hidup hijau, penyertaan dalam aktiviti kemasyarakatan, pembangunan ekonomi hijau dan penghayatan ajaran Islam, wanita mampu menjadi pemimpin serta ejen perubahan yang membawa masyarakat ke arah kehidupan yang lebih lestari.
Menjaga alam sekitar bukan sekadar tanggungjawab sosial, bahkan merupakan amanah daripada Allah SWT yang perlu dilaksanakan dengan sebaik-baiknya. Oleh itu, setiap wanita hendaklah memainkan peranan dengan penuh keikhlasan dan kesungguhan agar bumi ini terus terpelihara, bersih dan sejahtera untuk diwarisi oleh generasi kini dan generasi akan datang.
Norhayati Sidikah Abu Bakar
Wanita IKRAM Pulau Pinang
Rujukan
- Jabatan Perangkaan Malaysia. (2025). Statistics on Women Empowerment, Malaysia 2025. Putrajaya: DOSM.
- SWCorp. (2025). Malaysia’s National Recycling Rate Rises to 37.9% in 2024. Kuala Lumpur: SWCorp.
- SWCorp. (2023). Appreciate Food, Avoid Waste Campaign. Kuala Lumpur: SWCorp.
- Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan. (2025). Statistik MyKPKT 2020–2024. Putrajaya: KPKT.
- Jabatan Perangkaan Malaysia. (2025). Compendium of Environment Statistics, Malaysia 2025. Putrajaya: DOSM.
